სამეზობლოდან გაფართოებამდე: სომხეთის ევროპული პერსპექტივა ისტორიულ და სამართლებრივ კონტექსტში
საკვანძო სიტყვები:
სომხეთი, ევროკავშირ–სომხეთის ურთიერთობები, აღმოსავლეთ პარტნიორობა, ევროკავშირიანოტაცია
შესავალი: რუსეთის აგრესიამ უკრაინის წინააღმდეგ ევროკავშირის გაფართოების საკითხი კვლავ პოლიტიკური დღის წესრიგის ცენტრში დააბრუნა და განაახლა დისკუსია იმ სახელმწიფოების ევროპულ პერსპექტივებზე, რომლებიც ამჟამად გაფართოების მოქმედ ჩარჩოს მიღმა იმყოფებიან. სომხეთი ამ მხრივ განსაკუთრებულ შემთხვევას წარმოადგენს, რადგან მისი ისტორიული და ინსტიტუციური კავშირები ევროპასთან თანაარსებობს რუსეთზე ხანგრძლივ უსაფრთხოების და ეკონომიკურ დამოკიდებულებასთან და რუსეთის მიერ მხარდაჭერილ რეგიონულ ორგანიზაციებში მონაწილეობასთან. კვლევის მიზანია შეისწავლოს ევროკავშირ–სომხეთის ურთიერთობების ევოლუცია ევროპული სამეზობლო პოლიტიკიდან უფრო მჭიდრო პოლიტიკურ და სამართლებრივ დაახლოებამდე და შეაფასოს, რამდენად ათავსებს ეს განვითარება სომხეთს ევროკავშირის გაფართოების თანამედროვე დისკუსიაში. მეთოდები: კვლევაში გამოყენებულია ისტორიული და სამართლებრივი ანალიზი. შესწავლილია სომხეთის ევროპული ორიენტაციისა და გეოპოლიტიკური დამოკიდებულების ისტორიული განვითარება, ასევე ევროკავშირ–სომხეთის ურთიერთობების ევოლუცია. ანალიზი ეფუძნება ყოვლისმომცველ და გაძლიერებულ პარტნიორობის შეთანხმებას (CEPA), ევროკავშირის პირველადი სამართლის აქტებს, სომხეთის კანონმდებლობას და ევროკავშირისა და სომხეთის მიერ 2026 წლის აგვისტომდე მიღებულ შესაბამის ინსტიტუციურ და პოლიტიკურ დოკუმენტებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ევროკავშირის შესახებ ხელშეკრულების 49-ე მუხლს, კოპენჰაგენის კრიტერიუმებს, სომხეთის მონაწილეობას რუსეთის მიერ მხარდაჭერილ ორგანიზაციებში და ევროკავშირთან პოლიტიკური, უსაფრთხოების და სექტორული თანამშრომლობის უახლეს განვითარებებს. შედეგები: ანალიზმა აჩვენა, რომ ევროკავშირ–სომხეთის ურთიერთობები მნიშვნელოვნად შეიცვალა, განსაკუთრებით 2020 წლის ომისა და შემდგომ პერიოდში სომხეთის ტრადიციული უსაფრთხოების არქიტექტურის შესუსტების ფონზე. CEPA-ს განხორციელებამ, ევროკავშირის სამოქალაქო მისიებმა, უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობამ, ვიზალიბერალიზაციის დიალოგმა, 2025 წელს სომხეთის მიერ ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ კანონის მიღებამ და 2026 წელს სომხეთ–ევროკავშირის პირველმა სამიტმა მნიშვნელოვნად გაზარდა სომხეთის ევროპული ორიენტაციის პოლიტიკური და სამართლებრივი მნიშვნელობა. მიუხედავად ამისა, სომხეთს ჯერ არ წარუდგენია ოფიციალური განაცხადი ევროკავშირის შესახებ ხელშეკრულების 49-ე მუხლის საფუძველზე, არ მიუღია კანდიდატი ან პოტენციური კანდიდატი ქვეყნის სტატუსი და ევროკავშირის გაფართოების პოლიტიკის ფარგლებში ფორმალურად არ მინიჭებია ევროპული პერსპექტივა. მთავარ შეზღუდვებს წარმოადგენს კოპენჰაგენის კრიტერიუმების დაკმაყოფილების აუცილებლობა, ევროკავშირის საერთო საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკასთან უფრო ფართო თანხვედრა, ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირსა და კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციაში წევრობიდან გამომდინარე შესაძლო შეუთავსებლობების მოგვარება და ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების ერთსულოვანი მხარდაჭერის მოპოვება. დასკვნა: სომხეთი ევროკავშირთან ჩვეულებრივი სამეზობლო ურთიერთობის ფარგლებს უკვე გასცდა, თუმცა კვლავ რჩება ფორმალური გაფართოების პროცესის მიღმა. არსებული თანამშრომლობა შეიძლება ხელსაყრელ პოლიტიკურ, ინსტიტუციურ და სამართლებრივ პირობებს ქმნიდეს მომავალში წევრობაზე განაცხადის წარსადგენად, თუმცა დაახლოება არ უნდა გაიგივდეს გაწევრიანების პროცესთან. სამეზობლოდან გაფართოების ეტაპზე გადასვლა მოითხოვს როგორც სომხეთისა და ევროკავშირის ცალკე პოლიტიკურ გადაწყვეტილებას, ისე მნიშვნელოვან შიდა რეფორმებს, ურთიერთსაწინააღმდეგო საგარეო ვალდებულებების მოგვარებას და ევროკავშირის საკმარის პოლიტიკურ ნებასა და ინსტიტუციურ შესაძლებლობას შემდგომი გაფართოებისთვის.
ლიტერატურა / წყაროების მითითება
Council of the European Union. (2025, January 30). Armenia: Council extends the mandate of the EU civilian mission for two years. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/01/30/armenia-council-extends-the-mandate-of-the-eu-civilian-mission-for-two-years/
Council of the European Union. (2026a, July 13). Armenia: EU launches partnership mission to support the country’s resilience against evolving hybrid threats. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/07/13/armenia-eu-launches-partnership-mission-to-support-the-country-s-resilience-against-evolving-hybrid-threats/
Council of the European Union. (2026b, January 29). European Peace Facility: Council adopts the second bilateral assistance measure in support of Armenia. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/01/29/european-peace-facility-council-adopts-the-second-bilateral-assistance-measure-in-support-of-armenia/
Delcour, L., & Wolczuk, K. (2015). The EU’s unexpected ‘ideal neighbour’? The perplexing case of Armenia’s Europeanisation. Journal of European Integration, 37(4), 491–507. https://doi.org/10.1080/07036337.2015.1004631
Eurasian Economic Commission. (n.d.). Eurasian Economic Union. Retrieved August 9, 2026, from https://www.eaeunion.org/?lang=en
European Commission. (2003). Wider Europe—Neighbourhood: A new framework for relations with our eastern and southern neighbours (COM(2003) 104 final). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52003DC0104
European Commission. (2026). First progress report on the implementation by Armenia of the Action Plan on Visa Liberalisation (COM(2026) 168 final). https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/2026/documents/report%20from%20the%20commission%20to%20the%20european%20parliament-DOC_1-1.pdf
European Commission & High Representative of the Union for Foreign Affairs and Security Policy. (2025). Partnership implementation report on Armenia (SWD(2025) 401 final). https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-16174-2025-INIT/en/pdf
European Council. (1993). Conclusions of the Presidency: Copenhagen, 21–22 June 1993 (SN 180/1/93 REV 1). https://www.consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf
European Council. (2025, December 18). European Council conclusions on the Middle East, European defence and security, next MFF, enlargement and reforms, migration and other items. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/12/18/european-council-conclusions-on-the-middle-east-european-defence-and-security-next-mff-enlargement-and-reforms-migration-and-other-items/
European Parliament. (2024). Resolution of 13 March 2024 on closer ties between the EU and Armenia and the need for a peace agreement between Azerbaijan and Armenia (2024/2580(RSP)). https://eur-lex.europa.eu/eli/C/2024/6555/oj/eng
European Union. (2016a). Consolidated version of the Treaty on European Union. Official Journal of the European Union, C 202, 13–45. https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/teu_2016/oj/eng
European Union. (2016b). Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union. Official Journal of the European Union, C 202, 47–200. https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/oj/eng
European Union & Republic of Armenia. (2018). Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement between the European Union and the European Atomic Energy Community and their Member States, of the one part, and the Republic of Armenia, of the other part. Official Journal of the European Union, L 23, 4–466. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:22018A0126(01)
European Union & Republic of Armenia. (2025). Strategic agenda for the EU–Armenia partnership. https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/131d04c9-dc44-4484-b7cf-fcf8e621593a_en?filename=Strategic+Agenda+for+the+EU-Armenia+Partnership.pdf
European Union & Republic of Armenia. (2026). Joint declaration following the first Armenia–EU Summit, 5 May 2026, Yerevan (Council document 8799/26). https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-8799-2026-INIT/en/pdf
Hovannisian, R. G. (Ed.). (1997a). The Armenian people from ancient to modern times: Vol. I. The dynastic periods: From antiquity to the fourteenth century. St. Martin’s Press.
Hovannisian, R. G. (Ed.). (1997b). The Armenian people from ancient to modern times: Vol. II. Foreign dominion to statehood: The fifteenth century to the twentieth century. St. Martin’s Press.
Khvorostiankina, A. (2017). EU-Armenia Comprehensive and Enhanced Partnership Agreement: What does it mean for the Armenian legal system? Armenian Journal of Political Science, 2(7), 5–30. https://doi.org/10.19266/1829-4286-2017-02-05-30
Mkrtichyan Minasyan, A. (2024). La ampliación de la Unión Europea hacia el Cáucaso meridional: ¿Una oportunidad para Armenia? In E. García Cancela & F. Aldecoa Luzárraga (Eds.), Las claves de la profundización y ampliación de la Unión Europea tras la agresión rusa a Ucrania (pp. 105–118). Los Libros de la Catarata.
Mutafian, C. (2001). Le royaume arménien de Cilicie: XIIe–XIVe siècle. CNRS Éditions.
Prime Minister of the Republic of Armenia. (2026, July 27). Nikol Pashinyan and Vladimir Putin hold a telephone conversation. https://www.primeminister.am/en/press-release/item/2026/07/27/Prime-Minister-Nikol-Pashinyan-telephone-conversation-Vladimir-Putin/
Republic of Armenia. (2015). Constitution of the Republic of Armenia. https://www.president.am/en/constitution-2015/
Republic of Armenia. (2025). Law on launching the process of the Republic of Armenia’s accession to the European Union (HO-70-N). https://www.arlis.am/hy/acts/205203
Yemelianova, G. M. (2023). The de facto state of Nagorno-Karabakh: Historical and geopolitical perspectives. Europe-Asia Studies, 75(8), 1336–1359. https://doi.org/10.1080/09668136.2023.2214708
Downloads
გამოქვეყნებული
ციტირების წესი
გამოცემა
სექცია
ლიცენზია
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
This journal provides immediate open access to its content on the principle that making research freely available to the public supports a greater global exchange of knowledge.
Articles published in the Health Policy, Economics and Sociology are licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) License. You are free to share and adapt the material for any purpose, even commercially, provided you give appropriate credit to the original author(s) and the source.
ჟურნალი უზრუნველყოფს დაუყოვნებელ ღია წვდომას მის შინაარსზე იმ პრინციპით, რომ კვლევის შედეგების საჯაროდ ხელმისაწვდომობა ხელს უწყობს ცოდნის გლობალურ გაცვლას.
ჟურნალში გამოქვეყნებული სტატიები ვრცელდება Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) ლიცენზიით. თქვენ უფლება გაქვთ გაავრცელოთ ან გამოიყენოთ მასალა ნებისმიერი (მათ შორის კომერციული) მიზნით, იმ პირობით, რომ მიუთითებთ ავტორ(ებ)ს და პირველწყაროს.
